Kinh tế Nga đang sụp đổ vì cuộc chiến Ukraine

Chủ tịch ngân hàng trung ương Nga German Gref trong buổi họp bàn với tổng thống Putin đã cảnh báo về giá trị đồng Rúp, sự đuối sức của nền kinh tế Nga vì cuộc chiến Ukraine

Khi German Gref gọi đồng Rúp là “quá mạnh”, ĐÓ KHÔNG PHẢI LÀ MỘT DỰ BÁO MÀ LÀ MỘT CẢNH BÁO TỪ BÊN TRONG HỆ THỐNG. Người đứng đầu Sberbank hiện mô tả tỷ giá thực tế không phải ở mức 70 hay 80 Rúp/USD, mà là khoảng 100 Rúp/USD, với hành lang tỷ giá của riêng ông sẽ mở rộng lên đến 110 Rúp/USD vào cuối năm 2025. Đây là ngôn ngữ của một nhà kỹ trị nói với Điện Kremlin rằng đồng tiền phải bị hy sinh nếu chiến tranh muốn tiếp tục ở quy mô hiện tại.

Cơ chế rất đơn giản. Người Nga được trả lương, đóng thuế và được phép tiết kiệm bằng Rúp, nhưng giá của hầu hết các mặt hàng hiện đại đều liên quan đến thế giới bên ngoài. Nếu tỷ giá hối đoái tăng từ khoảng 80 rúp/đô la lên 110 rúp/đô la, giá trị quốc tế của mỗi rúp sẽ giảm khoảng một phần ba. Kết quả rất rõ ràng: giá thực phẩm phụ thuộc vào hạt giống hoặc phân bón nhập khẩu, thuốc men, đồ điện tử và phụ tùng ô tô nhập khẩu tăng cao, trong khi thu nhập trong nước lại tụt hậu. Khoảng cách giữa thu nhập của người dân và khả năng chi trả bằng tiền của họ trở thành nguồn “tiết kiệm” chính của chế độ.

Gref đã mô tả thời điểm này là một “cơn bão hoàn hảo” đối với nền kinh tế Nga. Ngân Hàng Trung Ương giữ lãi suất ở mức khắc nghiệt để kiềm chế lạm phát, khiến các khoản vay thế chấp và kinh doanh trở nên đắt đỏ hơn nhiều và làm chậm đầu tư. Đồng thời, ngân sách liên bang đã được xây dựng lại thành ngân sách chiến tranh. Các khoản chi công khai và bí mật cộng lại sẽ “gửi” khoảng 40% tổng chi tiêu liên bang cho quân đội, lực lượng an ninh và các cơ cấu liên quan; riêng chi tiêu quốc phòng vào năm 2025 đã lên tới hàng chục nghìn tỷ rúp. Đây là một gánh nặng quân sự kiểu Liên Xô đặt lên một nền kinh tế nhỏ hơn Liên Xô đang bị ảnh hưởng bởi các lệnh trừng phạt do cuộc chiến Nga Ukraine.

Để duy trì cấu trúc này, Bộ Tài Chính đang hướng tới người tiêu dùng trước tiên, sau đó là tỷ giá hối đoái. Việc tăng thuế giá trị gia tăng theo kế hoạch từ 20% lên 22% hoạt động như một đợt tăng thuế bán hàng trên toàn quốc và dự kiến sẽ thu về khoảng 1 nghìn tỷ rúp mỗi năm, hầu hết được dành cho quốc phòng và an ninh để phục vụ cuộc chiến Nga Ukraine. Một đồng rúp yếu hơn sẽ thực hiện phần nhiệm vụ còn lại: mỗi đô la doanh thu từ dầu khí chuyển đổi thành nhiều rúp hơn cho ngân sách, trong khi những rúp đó mất sức mua ở mọi cửa hàng.

Nga đã trải qua những gì xảy ra khi tỷ giá hối đoái được bảo hộ xung đột với thực tế. Năm 1998, chính phủ đã cố gắng bảo vệ đồng rúp mạnh trong khi vay nợ lớn với kỳ hạn ngắn. Vào tháng 8, họ đã từ bỏ chính sách bảo hộ.

Đồng rúp đã lao dốc từ khoảng 6 rúp đổi 1 đô la xuống hơn 20 rúp, nợ trong nước được tái cấu trúc, các ngân hàng phá sản và tiền tiết kiệm của hộ gia đình bị xóa sổ chỉ trong vòng vài tuần.

Các nhà phân tích sau đó đã tóm tắt cuộc khủng hoảng là sự kết hợp của đồng tiền bị định giá quá cao, mất cân bằng tài chính và sự phủ nhận chính trị.

Ngày nay, mô hình này vẫn quen thuộc nhưng nguy hiểm hơn. Thay vì ngân sách thời bình, Nga vận hành một nền kinh tế thời chiến dưới các lệnh trừng phạt. Dầu khí vẫn tài trợ phần lớn chi tiêu liên bang, nhưng dầu thô được bán với giá chiết khấu và ngày càng được vận chuyển trên một đội tàu chở dầu cũ kỹ với chi phí bảo hiểm và vận chuyển cao.

Đồng thời, Nga đã trở nên phụ thuộc vào máy móc và hàng hóa lưỡng dụng của Trung Quốc. Một nghiên cứu gần đây từ Viện BOFIT của Ngân Hàng Phần Lan cho thấy giá các mặt hàng Trung Quốc được kiểm soát xuất khẩu sang Nga đã tăng khoảng 87% từ năm 2021 đến năm 2024, trong khi hàng hóa tương tự được vận chuyển đến các nơi khác chỉ tăng khoảng 9%. Chênh lệch giá này hoạt động như một loại thuế ngầm đánh vào mọi linh kiện tên lửa, máy công cụ và hàng điện tử.

Trong hệ thống này, HẦU NHƯ KHÔNG AI XUNG QUANH PUTIN NGHĨ ĐẾN TƯƠNG LAI LÂU DÀI CỦA NGA. Ưu tiên của giới thân cận đã nhất quán trong nhiều năm: tự làm giàu và bảo vệ tài sản của chính mình. Khi phải đưa ra lựa chọn, mức sống của người dân Nga bình thường có thể giảm xuống, ngân sách khu vực có thể bị thắt chặt, và toàn bộ các lĩnh vực có thể bị hy sinh. Điều không thể chạm tới là dòng tiền nuôi dưỡng cỗ máy chiến tranh từ cuộc chiến Nga Ukraine và tài sản cá nhân gắn liền với nó.

Đối với các gia đình trung lưu, sự kết hợp chính sách này xuất hiện từng bước nhỏ nhưng không ngừng nghỉ. Tiền lương thực tế tụt hậu so với lạm phát, thuế GTGT cao hơn và đồng rúp mất giá. Thuốc nhập khẩu chiếm tỷ trọng lớn hơn trong thu nhập. Xe hơi mới trở nên xa xỉ, buộc người dân phải giữ xe cũ trên đường. Giá lương thực tăng cao khi các nhà sản xuất chuyển chi phí đầu vào nhập khẩu sang cho họ. Không có một “ngày sụp đổ” duy nhất nào như năm 1998, mà là sự xói mòn kéo dài về mức sống.

Đối với giới thượng lưu, áp lực tập trung hơn. Bất động sản, phòng khám và trường học ở nước ngoài được định giá bằng đô la và euro. Một đồng rúp tăng lên ba chữ số và duy trì ở mức đó sẽ cắt giảm trực tiếp những đặc quyền đó. Đồng thời, chi tiêu kỷ lục cho quốc phòng và an ninh sẽ lấn át các dự án dân sự và thu hẹp khoảng trống cho tham nhũng và trục lợi, vốn là điều khiến các phe phái đối địch trung thành. Khi nguồn tiền dễ kiếm bị thu hẹp, mỗi hợp đồng lớn, ngân hàng nhà nước và ngân sách khu vực đều trở thành một đường đứt gãy tiềm tàng bên trong

Điện Kremlin. Một ban lãnh đạo luôn coi nhà nước như một cỗ máy in tiền, lần đầu tiên sau nhiều năm, phải đối mặt với một khoản tiền ngày càng ít đi.

Năm 1998, thị trường đã buộc Điện Kremlin phải đột ngột thừa nhận thất bại. Con đường hiện tại nhằm tránh một sự vỡ nợ rõ ràng bằng cách sử dụng các biện pháp tiềm ẩn: tăng thuế, lạm phát và sự suy giảm có kiểm soát của đồng rúp. Về mặt kinh tế Nga, hiệu ứng cũng tương tự. Nhà nước thực hiện các nghĩa vụ của mình bằng giá trị danh nghĩa trong khi trả bằng tiền ngày càng ít đi. Chiến tranh được tài trợ bởi một khoản chuyển giao nội bộ từ xã hội Nga sang chế độ.

Điểm khác biệt quan trọng là lần này lời cảnh báo đến từ vị chủ ngân hàng đang giữ vững hệ thống. Khi Gref nói rằng trạng thái cân bằng nằm gần mức lãi suất ba chữ số và chỉ ra một “cơn bão hoàn hảo”, ông đang ám chỉ rằng cái giá phải trả cho việc tiếp tục chiến tranh là sự sụt giảm kéo dài và dai dẳng về mức sống của người Nga và khả năng xung đột giữa giới tinh hoa về việc thu hẹp chiến lợi phẩm ngày càng tăng. Thước đo thực sự về việc kinh tế Nga tiến gần đến sự đổ vỡ hệ thống tiếp theo như thế nào sẽ không phải là những bài phát biểu chính thức, mà là biểu đồ giá trị đồng rúp và sự tức giận âm thầm của những người phát hiện ra rằng cuộc chiến đã phải trả giá bằng tương lai của họ.