NATO, EU và chính sách đối ngoại trong tương lai

Chính sách đối ngoại NATO, EU và trong tương lai sẽ ra sao ?. Bài phỏng vấn chuẩn tướng Klaus Wittmann do Kiều Thị An Giang thực hiện

Chuẩn tướng Klaus Wittmann không chỉ là một sĩ quan chỉ huy cấp cao, mà còn là một nhà chiến lược, một sử gia và là nhân vật có tầm ảnh hưởng sâu rộng trong các quyết sách an ninh của Châu Âu. Với hơn 40 năm cống hiến trong quân ngũ và ngoại giao quân sự, ông được xem là một trong những “kho lưu trữ sống” về các hoạt động của NATO.
Những chức vụ và dấu ấn tiêu biểu:
* Cố vấn quân sự cấp cao (Military Adviser): Ông từng giữ chức cố vấn cho Phái đoàn thường trực của Đức tại trụ sở NATO ở Brussels, trực tiếp tham gia vào các tiến trình ra quyết định quan trọng nhất của liên minh.
* Giám đốc Khoa học tại Học viện Liên bang về Chính sách An ninh (BAKS): Đây là cơ quan đào tạo chiến lược cao cấp nhất của Chính phủ Đức, nơi định hình tư duy cho các lãnh đạo tương lai.
* Kiến trúc sư chiến lược tại Bộ Quốc phòng Đức: Ông từng đảm nhiệm các vị trí trọng yếu trong Bộ Quốc phòng Liên bang, đặc biệt là trong lĩnh vực chính sách an ninh và kế hoạch chiến lược.
* Nhà ngoại giao trong quân phục: Ông là người đóng vai trò then chốt trong việc soạn thảo “Khái niệm chiến lược” của NATO năm 1991 và 1999 – những văn bản định hướng cho toàn bộ hoạt động của liên minh NATO – liên minh quân sự lớn nhất thế giới sau Chiến tranh Lạnh.
* Chuyên gia bình luận hàng đầu: Hiện nay, ông là gương mặt không thể thiếu trên các diễn đàn quốc tế và các đài truyền hình danh tiếng (ARD, ZDF, Phoenix) mỗi khi thế giới xảy ra biến động địa chính trị phức tạp.
*Ông hiện giảng dạy tại đại học Postdam- khoa Lịch sử Quân sự và Văn hoá Chiến tranh.

Trong bài phỏng vấn này, tướng Klaus Wittmann đã nêu bật những vấn đề then chốt :

• Chỉ bằng không quân, người ta không bao giờ đạt được các mục tiêu chiến lược bền vững
• Lật đổ một chế độ còn lâu mới có nghĩa là thay đổi được một chế độ
• Iran đang biến thành một chế độ độc tài quân sự mà con trai của Giáo chủ Khamenei là nhân vật biểu tượng
• Cuộc chiến này là tiếng chuông cảnh tỉnh cuối cùng cho sự độc lập của Châu Âu

NỘI DUNG CUỘC PHỎNG VẤN

 An Giang: Thưa Ngài Chuẩn tướng, cuộc xung đột quân sự giữa Mỹ và Iran đã leo thang rõ rệt từ cuối tháng 2. Theo đánh giá của Ngài, đây là một chiến dịch quân sự hạn chế – hay chúng ta đang chứng kiến sự khởi đầu của một cuộc chiến tranh khu vực kéo dài?

 Tướng Wittmann: Về phía Chính phủ Mỹ, đây chắc chắn được dự tính là một chiến dịch quân sự tương đối hạn chế. Tổng thống Trump đã bị Thủ tướng Israel Netanyahu thúc ép và có lẽ ông ấy đã nghĩ đến sự thành công của chiến dịch bắt giữ (bắt cóc) Tổng thống Venezuela Maduro, sau đó các bên còn lại của chế độ đó đã nhanh chóng đạt được thỏa thuận trên diện rộng. Tuy nhiên, ở đây – có lẽ trái với lời khuyên của các chuyên gia và giới quân sự – ông Trump đã đánh giá sai sức kháng cự của chế độ Iran cũng như khả năng mở rộng chiến tranh của họ.
[Thay vì chia nhỏ các quan điểm và nhận định của mình vào các câu hỏi khác nhau, trước hết tôi muốn đưa ra một số lập luận mang tính hệ thống cho ba vấn đề: Mục tiêu, Luật quốc tế và Triển vọng thành công.]
* Lý do: Các lý do mà Israel và Mỹ theo đuổi bao gồm mối đe dọa từ Iran đã tồn tại hàng thập kỷ – không chỉ là mục tiêu xóa sổ nhà nước Israel như một quốc gia kể từ cuộc Cách mạng Hồi giáo Khomeini, mà còn là tham vọng vũ khí hạt nhân vẫn tiếp tục được theo đuổi kể từ khi thỏa thuận năm 2015 đổ vỡ; việc sản xuất ồ ạt tên lửa tầm xa và hoạt động của các nhóm dân quân Hamas (Gaza), Houthi (Yemen), Hezbollah (Lebanon và trước đó là Syria) – những nhóm chống lại Israel nhưng còn hơn thế nữa, họ gieo rắc khủng bố ngay cả ở các nước phương Tây.
* Mục tiêu: Theo đó, các mục tiêu tác chiến – phá hủy tiềm lực quân sự, cấu trúc chỉ huy và năng lực sản xuất, chấm dứt bằng vũ lực chương trình vũ khí hạt nhân, loại bỏ các nhóm dân quân – là có thể hiểu được. Tuy nhiên, một mục tiêu chính trị rộng lớn hơn hoặc một kế hoạch cho tương lai thì vẫn chưa được định hình rõ ràng, hoặc các tuyên bố của Trump thay đổi tùy theo tâm trạng: “Thay đổi chế độ” (Regime Change), “đầu hàng không điều kiện”, đàm phán với chế độ Iran, hay thời gian kéo dài của cuộc chiến? (Một phóng viên đã chất vấn ông: “Ông nói cuộc chiến gần kết thúc, Bộ trưởng Hegseth lại nói chúng ta mới chỉ bắt đầu – điều nào đúng?”. Trump trả lời: “Cả hai”.)

Việc liệu việc lật đổ và thay thế chế độ có nằm trong ý định hay không vẫn chưa rõ ràng – một phần do sự thiếu nhất quán trong giao tiếp về các mục tiêu khác nhau. Thêm vào đó là nghi vấn rằng Trump và Netanyahu muốn dùng chiến tranh để đánh lạc hướng khỏi các khó khăn nội chính (vụ án tham nhũng của Netanyahu và áp lực của Trump từ vụ bê bối Epstein – người ta đã bắt đầu nghe thấy cụm từ “Cuộc chiến Epstein”). Và chính Ngoại trưởng Mỹ Rubio đã tự mình bày tỏ rằng Israel thực tế đã ở rất gần một cuộc tấn công quân sự và đã “kéo” Trump theo, tức là đã tận dụng ông ấy.

* Về câu hỏi Luật quốc tế: Thoạt nhìn, cuộc tấn công rõ ràng vi phạm luật quốc tế; lệnh cấm sử dụng vũ lực theo Điều 2 của Hiến chương LHQ chỉ có hai ngoại lệ: Tự vệ và ủy quyền của Hội đồng Bảo an LHQ. Và để tự vệ, phải có một cuộc tấn công đã xảy ra hoặc sắp xảy ra trực tiếp. Khi đó, một cuộc tấn công “phòng ngừa sớm” (pre-emptive) mới được phép để ngăn chặn. Một cuộc tấn công quân sự “phòng ngừa xa” (preventive) vì một mối nguy hiểm giả định nào đó trong tương lai là không được phép.

Tuy nhiên, mọi chuyện không hề đơn giản trong từng trường hợp cụ thể, không phải lúc nào cũng chỉ có nhị phân “có” hoặc “không”. Bởi vì Luật quốc tế còn bao gồm Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền. Thủ tướng Đức không hoàn toàn sai khi gọi tình hình là “phức tạp” và nói về một “thế tiến thoái lưỡng nan” (Dilemma). Và sự bế tắc này không chỉ nằm ở việc chúng ta hay Ukraine đang phụ thuộc quá nhiều vào sự thiện chí của người chủ trong Nhà Trắng.

* Một ghi chú nhỏ: Tôi từng là cố vấn quân sự cho Đại sứ Đức tại NATO khi NATO tiến hành cuộc chiến tranh đường không chống lại Serbia năm 1999 mà không có ủy quyền của LHQ để chấm dứt sự đàn áp người Albania ở Kosovo (“thanh trừng sắc tộc”), và Hội đồng NATO đã phải rất khó khăn để đưa ra quyết định. Sự đối nghịch giữa “hợp pháp” (legal) và “chính đáng” (legitimate) đóng vai trò cực kỳ lớn khi đó.

* Cụ thể về Iran:
* Iran đã vi phạm luật quốc tế đối với các quốc gia khác và vi phạm thô bạo, tàn nhẫn đối với chính công dân mình trong nhiều thập kỷ. Do kinh nghiệm từ vụ diệt chủng ở Rwanda 1994 và cái gọi là “can thiệp nhân đạo” ở Kosovo 1999, LHQ năm 2005 đã công bố nguyên tắc “Trách nhiệm bảo vệ” (R2P): Nếu một chế độ không thể bảo vệ hoặc tự gây tội ác với dân mình, cộng đồng quốc tế có thể can thiệp – để tránh điều Giáo sư Michael Wolffsohn đã mô tả súc tích gần đây: “Sự bất công đối với các dân tộc đang bị luật quốc tế đóng băng.”
* Có những chuyên gia luật quốc tế cho rằng vì mục tiêu xóa sổ Israel của Iran, tham vọng hạt nhân, và các hoạt động khủng bố thông qua các nhóm ủy nhiệm (proxies), nên Israel thực tế đã ở trong tình trạng chiến tranh với Iran từ lâu, do đó quyền tự vệ được áp dụng cho chiến dịch quân sự quy mô lớn này.
* Câu hỏi rất tranh cãi là Iran đã tiến gần đến mức nào trong việc sản xuất bom nguyên tử. Nếu họ có nó, kịch bản tồi tệ nhất sẽ xảy ra và việc can thiệp có thể đã quá muộn, chưa kể đến việc phổ biến vũ khí hạt nhân sẽ vượt khỏi tầm kiểm soát khi Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Ả Rập Xê-út sẽ nhanh chóng tìm cách sở hữu chúng.
* Về triển vọng thành công: Không chỉ là đúng luật hay chính đáng, mà còn phải xét đến tính hiệu quả. Có ba khía cạnh đáng lưu tâm:
* Chỉ bằng không quân, người ta không bao giờ đạt được các mục tiêu chính trị-chiến lược bền vững (hãy nhìn Kosovo và Gaza).
* Iran không giống như Iraq, Gaza, Syria hay cả Venezuela trước đây; đây không phải chế độ một người để chỉ cần “chặt đầu” là xong.
* Quan trọng nhất: Lật đổ một chế độ (Regime-Sturz) còn lâu mới có nghĩa là thay đổi được chế độ (Regime-Wechsel). Điều này đặc biệt đúng ở Iran, nơi họ đã chuẩn bị cho tình huống này hàng thập kỷ, việc kế vị có nhiều cấp độ và Lực lượng Vệ binh Cách mạng đang nắm quyền kiểm soát xã hội thâm sâu. Iran đang biến thành một chế độ độc tài quân sự với con trai của Giáo chủ Khamenei là nhân vật biểu tượng. Sẽ không có nhiều thay đổi cho người dân ở đó.

 An Giang: Iran đã phản ứng bằng các cuộc tấn công tên lửa và drone vào các mục tiêu của Mỹ và đồng minh. Ngài thấy logic chiến lược nào đằng sau hành động hiện tại của Tehran?

 Tướng Wittmann: Chế độ Iran đang phản kháng mạnh mẽ và bền bỉ hơn Washington dự tính. Người ta thừa biết về bản chất của bộ máy an ninh Iran, sự đa dạng và dư thừa của các cấu trúc “mảnh ghép” (mosaic) từ các bộ, quân đội, vệ binh cách mạng, tình báo, cảnh sát… và số lượng tên lửa khổng lồ hiện có. Chúng không được sử dụng thành từng đợt lớn như hồi tháng 6 (“Cuộc chiến 12 ngày”), mà được sử dụng một cách có chọn lọc và có mục tiêu. Ngay cả khi kho vũ khí bị suy giảm do các cuộc không kích, chúng vẫn đủ dùng trong một thời gian cho các cuộc tấn công vào Israel và các quốc gia vùng Vịnh. Bằng cách ném bom các nước lân cận, Iran chấp nhận bị phẫn nộ, nhưng hy vọng áp lực lên Mỹ sẽ tăng cao để Trump phải dừng cuộc tấn công do sức ép nội chính. Ngay trong phong trào MAGA, nhiều người cũng đang giận dữ vì Trump phá vỡ lời hứa “không gây chiến”.

 An Giang: Căng thẳng tại Vịnh Ba Tư đang đẩy giá năng lượng toàn cầu tăng vọt. Liệu đây có thể là một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu?

 Tướng Wittmann: Điều đó đã diễn ra từ lâu rồi. Không chỉ giá năng lượng tăng chóng mặt mà nhiều chuỗi cung ứng (ví dụ: phân bón và nhiều hàng hóa khác) đang chịu tổn thất nặng nề, đặc biệt do việc phong tỏa có chọn lọc eo biển Hormuz.

 An Giang: Đức có thể đóng vai trò gì trong tình huống này – về mặt chính trị, ngoại giao hay trong khuôn khổ NATO?

 Tướng Wittmann: Trong khuôn khổ NATO, EU hoặc “liên minh của những người sẵn lòng”, Đức có thể tham gia vào việc bình định, đảm bảo các tuyến đường biển và tái thiết sau khi chiến tranh kết thúc. Còn việc tham gia vào một cuộc chiến mà chúng ta không được tham vấn trước và giờ đây chỉ bị gọi vào để “hy sinh giúp đỡ” là điều không thể bàn cãi. Tuy nhiên, tôi nghi ngờ việc Đức và chính sách đối ngoại của EU lớn tiếng tuyên bố “Đây không phải chiến tranh của chúng tôi” có phải là khôn ngoan hay không.

Thứ nhất, nó sẽ trở thành cuộc chiến của chúng ta do những hậu quả phải gánh chịu.

Thứ hai, chúng ta chỉ trích Trump vì bỏ mặc Ukraine, nhưng lại dùng đúng lập luận đó để biện minh cho mình.

An Giang: Ngài nhìn thấy cơ hội nào để Đức, NATO hoặc Châu Âu EU củng cố vị thế chiến lược từ cuộc khủng hoảng này không?

 Tướng Wittmann: Dù không muốn lặp lại từ này, nhưng đây là một “tiếng chuông cảnh tỉnh” (Weckruf) khác cho châu Âu, để cuối cùng và nhanh chóng chấm dứt sự phụ thuộc vào Mỹ và những tâm trạng thất thường của Tổng thống nước này thông qua việc xây dựng năng lực phòng thủ quy ước riêng.

 An Giang: Hậu quả chính trị và kinh tế lớn hơn cho EU là gì?

 Tướng Wittmann: Hy vọng châu Âu EU sẽ trở nên độc lập hơn thông qua sự đoàn kết mạnh mẽ hơn, xây dựng năng lực phòng thủ, tăng cường khả năng cạnh tranh và đa dạng hóa thương mại để trở thành một nhân tố đáng kể trong chính trường thế giới.

 An Giang: Cuộc chiến này có làm chệch hướng nguồn lực khỏi Ukraine không?

 Tướng Wittmann: Nguy cơ đó rất lớn và thực tế đã xảy ra: Sự chú ý rời xa cuộc chiến xâm lược của Nga, vũ khí phòng không tầm xa khan hiếm toàn cầu, và do giá dầu tăng cộng với việc Mỹ nới lỏng trừng phạt dầu mỏ Nga, túi tiền chiến tranh của Putin đang được lấp đầy. Thêm vào đó, cơn giận của Trump với các nước NATO có thể khiến ông ấy cắt đứt hoàn toàn viện trợ cho Ukraine.

 An Giang: Dự báo của Ngài về thời gian kéo dài của cuộc chiến và mục tiêu chiến lược thực sự của ông Trump?

 Tướng Wittmann: Tôi không thể dự đoán thời gian. Dù chúng ta mong hòa bình, nhưng nếu để lại một bộ máy Iran vẫn đầy tính hung hăng và aggressiv, thế giới sẽ sớm đối mặt với những câu hỏi tương tự. Tiếc rằng hiện nay chúng ta thiếu những mục tiêu chính trị rõ ràng và một cơ sở tham vấn rộng rãi.

 An Giang: Trân trọng cảm ơn Ngài Chuẩn tướng về những chia sẻ vô cùng quý giá và sâu sắc này! Chúc Ngài cùng phu nhân cũng như gia đình một lễ Phục sinh thật đẹp!

Ghi chú: Đây là bài phỏng vấn độc quyền phi lợi nhuận, được dịch ra tiếng Việt dành tặng cho cộng đồng nói tiếng Việt khắp nơi trên thế giới.

Người thực hiện: Kiều Thị An Giang và Chuẩn tướng Klaus Wittmann – cố vấn đại sứ Đức tại NATO.

Các phân tích trong bài là quan điểm riêng của nhà quân sự Đức, không đồng nghĩa với chính sách hay lập trường chính thức trong chính sách đối ngoại của NATO .